ذرات معلق (Particulate Matter – PM) ذرات جامد یا مایع بسیار ریز هستند که در هوا معلق میمانند و اندازه آنها از چند نانومتر تا چند میکرومتر متغیر است. این ذرات میتوانند منشا طبیعی یا انسانی داشته باشند و به راحتی وارد سیستم تنفسی انسان شوند.
نکته: ذرات معلق، به دلیل اندازه کوچک، قابلیت انتقال در هوا و حتی ورود به جریان خون را دارند و یکی از آلایندههای مهم محیط زیست محسوب میشوند.
انواع ذرات معلق بر اساس اندازه
اندازه ذرات تعیین میکند که چقدر عمیق وارد بدن انسان میشوند و چه آسیبهایی ایجاد میکنند:
نوع ذرات اندازه اثر بر بدن انسان
PM10 کمتر از ۱۰ میکرومتر وارد بینی و گلو میشوند، باعث تحریک تنفسی و آلرژی میشوند
PM2.5 کمتر از ۲.۵ میکرومتر وارد ریهها و آلوئولها میشوند، باعث مشکلات مزمن تنفسی و قلبی میشوند
PM0.1 (نانوذرات) کمتر از ۰.۱ میکرومتر وارد جریان خون میشوند و میتوانند به قلب، مغز و دیگر اندامها آسیب برسانند
هر چه ذرات ریزتر باشند، خطرناکتر هستند و اثرات مزمن و سیستمیک ایجاد میکنند.
منابع ذرات معلق
🔹 منابع طبیعی
گرد و غبار بیابانها و ریزگردها
گرده گیاهان و مواد آلرژیزا
خاکسترهای آتشفشانی
🔹 منابع انسانی و صنعتی
دود خودروها و موتورخانهها
سوخت فسیلی و کارخانههای صنعتی
ساخت و ساز، حفاری و عملیات عمرانی
معادن و تونلها
جمعبندی: محیطهای صنعتی، شهری و حتی برخی محیطهای طبیعی، همیشه میزان مشخصی از PM دارند که در برخی شرایط خطرناک میشود.
اثرات ذرات معلق بر سلامت انسان
سیستم تنفسی: تحریک بینی و گلو، سرفه، آسم، برونشیت و کاهش ظرفیت ریه
سیستم قلبی-عروقی: افزایش فشار خون، سکته قلبی، اختلال در گردش خون
چشم و پوست: تحریک چشمها، خشکی و التهاب پوست
کودکان و سالمندان: آسیب بیشتر به ریه و قلب، حساسیت شدیدتر
مطالعات نشان داده ذرات PM2.5 و PM0.1 بیشترین خطر را برای بیماریهای مزمن و حاد دارند.
تجهیزات و اقدامات ایمنی در محیطهای دارای گرد و غبار
برای کاهش اثرات ذرات معلق، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) و کنترل محیط ضروری است:
🔹 ماسکها و فیلترهای ضد گرد و غبار
ماسکهای N95 یا بالاتر (برای ذرات PM2.5 و کوچکتر)
ماسک تمامصورت صنعتی با فیلتر HEPA یا ضد PM
فیلترهای صنعتی برای تهویه محیطهای بسته
🔹 دستگاهها و تهویه محیط
فیلتر هوا (Air Purifier) با فیلتر HEPA
سیستم تهویه صنعتی و مکنده گرد و غبار
گازسنجها و سنسورهای ذرات معلق برای محیطهای صنعتی
🔹 اقدامات عملی
کاهش فعالیت در محیطهای آلوده
شستشوی مرتب دست و صورت
استفاده از عینک و لباس محافظ
جمعبندی تخصصی
ذرات معلق گرد و غبار یکی از خطرناکترین آلایندههای هوا هستند که میتوانند سیستم تنفسی، قلبی و عصبی انسان را تحت تأثیر قرار دهند.
تنها با ماسک مناسب، فیلتر صنعتی و کنترل محیطی میتوان از اثرات آنها جلوگیری کرد.